Al decennialang vinden er binnen de Oemma interne debatten plaats over onze islamitische identiteit, hoe we onszelf als moslims begrijpen én tevens positioneren in deze wereld. En in dat zelfbegrip van de Oemma valt er een structurele en diepgaande verschuiving op te merken: overal ontstaan lokale initiatieven, burgerbewegingen, organisaties die zich inzetten voor rechtenbescherming, sociale cohesie en religieuze vrijheid. Op het eerste gezicht lijkt hier niets mis mee, zulke werken zijn waardevol en zelfs noodzakelijk. Maar er is één fundamentele vraag die hierbij zelden expliciet wordt gesteld: wat is de uiteindelijke richting van al deze inspanningen?
Historisch gezien was de Oemma altijd één beschaving. Vandaag echter functioneert de Oemma als een verzameling van losstaande gemeenschappen die elk hun lokale positie proberen te bevechten binnen nationale en sociale contexten. De vraag is niet zozeer of deze activiteiten legitiem zijn, maar of ze als middelen binnen een groter geheel gelden of stilaan het einddoel op zich zijn geworden?Immers, als de Oemma ooit werd gekenmerkt door een overkoepelend islamitisch wereldbeeld, dan wordt zij vandaag eerder gekenmerkt door een reeks lokale overlevingsstrategieën binnen een ander wereldbeeld. En wanneer het middel het groter geheel vervangt, verandert niet alleen de praktijk, maar ook dat wereldbeeld zelf. Wie zijn verleden niet kent, kan zodoende zijn heden niet duiden noch zijn toekomst uitstippelen.
Van beschaving naar fragment
Sinds het gevestigd islamitisch leiderschap onder de Profeet (saw) functioneerde de Oemma doorheen haar geschiedenis als één transpolitiek geheel. Haar gedeelde referentiekader bestond uit het islamitisch credo en de rechtsorde en beschaving die eruit voortvloeien. Dit gegeven van politieke eenheid is steeds leidend geweest, omdat het als Goddelijke beschikking het fundament vormt van de verdere Goddelijke ordening. Binnen deze islamitische staatsorde (Khilafah) bestonden uiteenlopende vormen van interne diversiteit, maar deze werden niet gekenmerkt door een gefragmenteerde logica. Veeleer waren zij ingebed in die overkoepelende politieke eenheid, die het geheel een praktische samenhang en een coherente, gedeelde beschavingsmissie gaf.
De Oemma was met andere woorden niet zoals vandaag de dag een optelsom van nationale identiteiten, wat het gevolg is van de opheffing van die islamitische staatsorde in 1924. De huidige seculiere wereldorde heeft de Oemma sindsdien herverdeeld in staten, en deze staten hebben op hun beurt nieuwe identiteiten gecreëerd die als doel hebben om de religieuze identiteit te overstijgen. Nationalisme en het lokale natiedenken zijn bijgevolg een primaire identiteitslaag geworden. Hedendaags is niet alleen de politieke realiteit veranderd, maar is vooral dat gedeelde referentiekader ernstig vervaagd.
De verschuiving van de Oemma van een eengemaakte politieke natie naar een optelsom van minderheden vormt de kern van de huidige fragmentatie. Moslimdiaspora’s in het Westen ervaren in deze context een bijkomende, complexe identiteitsrealiteit. Daarmee is het besef van een globale collectieve richting, verantwoordelijkheid en beschavingsproject grotendeels verdwenen uit het dagelijkse denken, waardoor fragmentatie nu als een genormaliseerd gegeven geldt. Vanuit deze realiteit manifesteerde zich een nieuwe, lokaal gerichte denkwijze, die zich uit in initiatieven binnen plaatselijke omstandigheden. Alles wordt lokaal georiënteerd, wat dus leidt tot die vervreemding van het universele wereldbeeld.
Het reageren op lokale omstandigheden onthult bovendien een andere kentering: lokale initiatieven vertonen namelijk vaker reactieve patronen dan een proactieve, richtinggevende visie. Er wordt op uiteenlopende aangelegenheden gereageerd zonder deze te definiëren binnen een breder globaal kader. Hierdoor is de Oemma dus verworden tot een verzameling van lokale, reactieve gemeenschappen in plaats van een missiegedreven gemeenschap met één overkoepelende, verbonden project. De inzet en intenties zijn vanzelfsprekend goedbedoeld en tevens waardevol, maar zonder gedeeld wereldbeeld raakt actie versnipperd en zonder een duidelijke richting wordt dit engagement eerder cyclisch van aard.
Eenmaking als conceptuele herpositionering
Het idee van eenmaking houdt de heroprichting in van die bovenliggende islamitische orde en het herstel van dat gedeeld wereldbeeld en beschavingsproject. De Oemma dient hiervoor haar zelfbeeld te herpositioneren om de huidige lokaal gerichte denkwijze en nationale en regionale fragmentaties te overstijgen. Dit vereist een diepgaande intellectuele heropleving en een herwaardering van het principe dat de Oemma één (politiek) lichaam vormt. Opgedrongen kunstmatige grenzen en nationalisme functioneren als een afgebakend kader die loyaliteit en verantwoordelijkheid binnen die lokale, territoriale gebieden begrenzen. De Oemma daarentegen is conceptueel grensoverschrijdend, ongeacht de huidige opgelegde politieke realiteit. De islam is gekomen om de realiteit te verbeteren, niet om zich eraan aan te passen. Dat is het Profetisch voorbeeld, leiderschap en nalatenschap.
Verhouding tussen idealisme en realiteit
Het ideaal van eenmaking staat niet los van de uitdagingen binnen die gefragmenteerde realiteit van vandaag. Lokale initiatieven en emancipatorische inzet zijn vaak praktisch noodzakelijk en dus op zichzelf niet het probleem. Ze worden echter wel problematisch van zodra ze dus het volledige referentiekader van engagement gaan vormen. Wanneer de Oemma zichzelf uitsluitend begrijpt als een reeks lokale minderheden, verdwijnt het vermogen om zichzelf als geheel te denken. En als dat vermogen verdwijnt, verdwijnt ook de mogelijkheid om richting te geven aan verandering in plaats van er enkel op te reageren.
De kern van de zaak is dus het herstellen van de verhouding tussen idealisme en realiteit. Er bestaat geen conflict tussen lokale actie en globale visie, maar wel een duidelijke hiërarchie. Een gezonde Oemma vereist namelijk beide, maar niet op gelijke schaal. Die hiërarchie houdt in dat het lokale opnieuw instrumenteel wordt ten opzichte van een overkoepelend, richtinggevend islamitisch wereldbeeld.
De fundamentele vraag ‘Wat voor Oemma willen we zijn?’ is meer dan ooit van existentieel belang. Willen we als Oemma een verzameling van gemeenschappen blijven die elk hun positie verdedigen binnen een gefragmenteerde realiteit? Of groeien we uit tot een collectief dat, ondanks interne diversiteit en externe druk, zichzelf opnieuw begrijpt als drager van één gedeelde, universele missie? De toekomst van de Oemma zal niet bepaald worden door wat zij ondergaat, maar door hoe zij zichzelf opnieuw leert begrijpen.