Veel mensen koppelen spiritualiteit aan een bepaald uiterlijk of een bepaalde sfeer: afzondering, stilte, afstand van het gewone leven. Alsof je pas “spiritueel” bent wanneer je de wereld hebt afgezworen. In de islam is dat een misvatting. Spiritualiteit is niet: de dunya verlaten. Spiritualiteit is: de dunya leven met Allah in je bewustzijn.
1) Begin bij de basis: aqida bepaalt je kijk op spiritualiteit
Spiritualiteit gaat over zaken die je niet kunt meten of vastpakken: de roeh, het innerlijke, het onzienlijke. Juist daarom kun je dit begrip niet baseren op gevoel, cultuur of populaire ideeën. In de islam begin je bij de aqida: de credo/geloofsleer die bepaalt hoe je de zaken zoals roeh/ spirit moet begrijpen.
Vanuit die aqida ontstaat een compleet rechtvaardig systeem om leven te ordenen; de ideologie.
Islam is een aqida die het verstand bevrijdt van valse ideeën en omvat een sharia die het leven ordent en Akhlaq die de relaties terugkomen.
Dus islam ordent het gehele leven, niet alleen privé, maar ook met ander mensen (maatschappelijk) en je relatie met je schepper.
En daarbinnen krijgt “spiritualiteit” betekenis: niet als los concept, maar als onderdeel van een samenhangend systeem.
Als je spiritualiteit loskoppelt van aqida, wordt het vaag en raakt het vervuild: dan wordt het een mix van mystiek, symboliek en uiterlijke vormen zonder inhoud.
2) De grootste fout: spirit en materie uit elkaar trekken
Een gevaarlijk idee dat in veel samenlevingen is binnengeslopen, is de scheiding tussen “spiritueel” en “materieel”. Alsof je moet kiezen:
óf je bent bezig met wereldse zaken (en dan ben je “niet spiritueel”), óf je bent bezig met aanbidding (en dan moet je “afstand nemen van de dunya”).
Dit is precies het soort denken dat religie reduceert tot een hoekje in je leven. Maar islam kent die splitsing niet. Islam ordent juist het hele leven.
3) De profetische correctie: extremisme is géén spiritualiteit
De profeet ﷺ corrigeerde extreem gedrag direct. Een bekend voorbeeld: mensen die dachten dat ze spiritueler werden door het normale leven te verlaten:
Er wordt overgeleverd van Anas ibn Mālik (moge Allah tevreden met hem zijn) dat hij zei:
Drie mannen kwamen naar de huizen van de vrouwen van de Profeet ﷺ om te vragen naar zijn aanbidding. Toen zij hierover werden geïnformeerd, vonden zij het alsof het weinig was. Zij zeiden: “Wie zijn wij vergeleken met de Profeet ﷺ, terwijl zijn vroegere en latere zonden hem vergeven zijn?”
Eén van hen zei:
“Ik zal elke nacht bidden (en niet slapen).”
De ander zei:
“Ik zal altijd vasten en nooit mijn vasten verbreken.”
De derde zei:
“Ik zal mij van vrouwen onthouden en nooit trouwen.”
Toen kwam de Boodschapper van Allah ﷺ en zei:
“Zijn jullie degenen die dit en dat hebben gezegd? Bij Allah, ik ben degene onder jullie die het meest ontzag voor Allah heeft en Hem het meest vreest. Maar ik vast en verbreek mijn vasten, ik bid en ik slaap, en ik trouw met vrouwen. Wie zich van mijn soenna afwendt, behoort niet tot mij.”
De profeet ﷺ maakte duidelijk dat dit niet de islam is. Hij vast én eet. Hij trouwt. Hij slaapt én bidt in de nacht. Spiritualiteit is geen extremisme. De islam bouwt een balans, geen ontsnapping.
4) Wat spiritualiteit wél is: jouw daden linken aan Allah.
De kern is simpel en scherp: Spiritualiteit is dat je in alles wat je doet Allah bewust meeneemt. Niet alleen in “religieuze” handelingen, maar in het dagelijkse leven. Daardoor kunnen gewone dingen spiritueel worden, als ze binnen het islamitische kader vallen en je intentie klopt, zoals:
- Je vrouw liefdevol verzorgen, zelfs als je een hapje eten in de mond van je vrouw geeft is de beste sadaqa als je met zuivere intentie verricht dus met bewustzijn van Allah swt.
- Studeren met de intentie om de ummah te dienen
- Je ouders bezoeken na een drukke dag, bewust omwille van Allah.
Spiritualiteit is dus geen aparte categorie naast het leven. Het is de manier waarop je het leven leeft.
5) De islamitische persoonlijkheid: ideeën én neigingen.
Een mens heeft verlangens, instincten en fysieke behoeften. Die verdwijnen niet door “spiritueel” te willen zijn. Islam onderdrukt de mens niet, maar stuurt hem.
Daarom bestaat een islamitische persoonlijkheid uit twee onderdelen:
- Islamitische ideeën: jij beoordeelt goed en slecht, haqq en batil, toegestaan en verboden vanuit islam.
- Islamitische neigingen: je verlangens en impulsen worden niet je leider, maar ook niet genegeerd ze worden beheerst binnen het juiste kader.
Dit is waarom islam zowel realistisch als verheffend is: het erkent de mens, maar laat hem niet slaven van zijn driften worden.
6) De misleiding: dunya vermijden wordt “vroomheid”
Sommigen denken: “Ik wil niks met dunya te maken hebben,” en noemen dat spiritueel. Maar die houding kan een dekmantel worden voor nalatigheid. Als iemand zegt: “Ik bemoei me niet met wat er gebeurt met de ummah,” of “Collectieve verplichtingen interesseren me niet,” en “Ik ben alleen met mezelf bezig,” moslims en mensen die onderdruk worden in de wereld interesseert mij niet. Dan is dat geen spiritualiteit, maar een scheefgetrokken religiositeit. Islam kent individuele aanbidding, maar ook collectieve verantwoordelijkheid als aanbidding. Je kunt niet “dicht bij Allah” claimen terwijl je je plichten tegenover mensen, familie en ummah verwaarloost.
7) Zuhd: geen toneelstuk, maar bewust beheer van wat jou afleidt
Zuhd (wereldse onthechting) wordt vaak verkeerd begrepen als uiterlijk armoedig leven of doen alsof je niets om dunya geeft. Dat is geen zuhd.
Zuhd betekent: jij laat dunya niet over jouw verplichtingen heersen. Het is zelfkennis en discipline. Als jij weet dat bepaalde rijkdom, status of afleiding jou richting nalatigheid duwt, dan ga je daar verstandig mee om. Niet omdat dunya per definitie slecht is, maar omdat je rekenschap zwaarder kan worden en je prioriteiten kunnen verschuiven.
Tevredenheid speelt hier ook een rol: tevreden zijn met wat Allah je gegeven heeft, en niet leven vanuit jaloezie of constante vergelijking.
8) Ramadan: spiritualiteit is prioriteiten stellen
Ramadan is niet alleen “meer rituelen”. Het is een kans om je leven opnieuw te ordenen om een sterke mindset te ontwikkelen:
- Waar ben ik afgedwaald in mijn denken?
- Waar zijn mijn daden inconsistent geworden?
- Welke verplichtingen negeer ik?
- Welke daden brengen mij dichter bij Allah en welke zijn urgent?
En hier komt een volwassen islamitische blik: sommige daden hebben een collectieve impact en kunnen daarom prioriteit hebben boven daden die alleen jezelf benefitten. Spiritueel zijn betekent dus ook: wijs prioriteren, niet alleen “meer doen”.
Slot: spiritualiteit is een leven met richting
Spiritualiteit in de islam is geen vaag gevoel en geen vlucht uit de maatschappij. Het is een heldere staat:
- je bouwt op de correcte aqida,
- je leeft binnen het islamitische kader,
- je linkt je daden aan Allah,
- je bewaakt de profetische balans,
- en je neemt je persoonlijke én collectieve verantwoordelijkheden serieus.
Wie spiritualiteit reduceert tot afzondering, heeft de kern gemist. De islam leert je niet om het leven te verlaten, maar om het leven te leven met Allah in je bewustzijn zodat je de wereldse leven met succes goed benut als een brug voor het succes van het hiernamaals het paradijs en de tevredenheid van Allah swt.