De kredietcrisis die tijdens 2009 haar hoogtepunt bereikte is in essentie een heel eenvoudige zaak. Het is de uitkomst van het uiteenspatten van een klassieke zeepbel in de economie, zoals eerder de zeepbel van de “tulpenmanie” in 1637 uiteenspatte en de internetzeepbel in 2000.

De zeepbel van de kredietcrisis was gebaseerd op schuld. Door innovaties op de derivatenmarkt werden de kredietmarkten eind 20e  en begin 21e eeuw overstelpt met enthousiasme voor zogenoemde “Collateralized Debt Obligations”, oftewel schuldpakketten, als investering. Schuldpakketten zijn het middel dat de uitgevers van schuld – hoofdzakelijk de banken – in staat stelt om de rechten die ze hierdoor verkrijgen, het recht op ontvangst van rente en aflossing, te verkopen. Dit wordt gedaan door individuele schulden samen te bundelen in pakketten om daarna deze pakketten aan de hoogste bieder te verkopen. En de koper van het schuldpakket verkrijgt daarmee het recht op de rente en aflossing die over de schulden betaald moet worden.

Het enthousiasme voor schuldpakketten als investering ontstond omdat gedacht werd dat zij een risicovrije investering waren. Schuldpakketten bestaan namelijk uit delen van individuele schulden. De individuele schulden worden over verschillende schuldpakketten verspreid en hierdoor wordt het risico op wanbetaling dat hoort bij een individuele schuld verspreid over verschillende schuldpakketten. Het totale risico op wanbetaling voor een schuldpakket wordt zo geminimaliseerd. Tegelijkertijd kon men zich “verzekering” tegen het resterende risico op wanbetaling. Tegen slechts een kleine vergoeding nam het Amerikaanse verzekeringsbedrijf AIG dit risico op zich, wat er in essentie op neer kwam dat AIG zichzelf verplichte om uit te keren aan de eigenaar van het schuldpakket indien de schuldenaren in het schuldpakket niet hun betalingsverplichtingen na zouden komen.

De prijs van de schuldpakketten schoot ten gevolge hiervan de hoogte in, wat de banken die zich bezig hielden met schulduitgifte aanzette tot agressieve tactieken om de mensen te verleiden tot het aangaan van alsmaar meer schuld. Want hoe meer geld de banken konden uitlenen, hoe meer schuldpakketten de banken konden creëren en verkopen. Dit leidde er toe dat zelfs de minst kredietwaardige persoon een grote lening kon krijgen bij de bank omdat hier voor de bank toch geen risico aan kleefde. De bank verkocht de schuld toch direct door als onderdeel van een schuldpakket en had zijn winst dan meteen te pakken.

In relatief korte tijd nam de hoeveelheid schuld bij de mensen sterk toe hierdoor. Voor veel mensen werd het heel moeilijk om de verplichtingen over de schuld, de betaling van rente en aflossing, na te komen. Het risico op wanbetaling steeg dus sterk. Er ontstond door de hype rond schuldpakketten dus een schuldprobleem in de wereldeconomie met te veel mensen die te veel schuld hadden. Maar doordat de individuele schulden allemaal in stukken bijeen waren gebracht in schuldpakketten was dit niet duidelijk zichtbaar voor iedereen. En dus bleven veel spelers op de kredietmarkt schuldpakketten kopen als of er niets was veranderd. En bleef AIG de schuldpakketten verzekeren alsof er niets was veranderd.

Eind 2008, ten slotte, waren de mensen zo diep in de schulden gekomen dat wanbetaling massaal plaats begon te vinden. AIG moest hierdoor zoveel uitkeren aan de eigenaren van de schuldpakketten dat zij failliet dreigde te gaan. Op dat moment realiseerden de spelers op de kredietmarkt zich dat hun enthousiasme voor schuldpakketten te groot was geweest en probeerde iedereen zijn schuldpakketten te verkopen. Waardoor de schuldpakketten effectief waardeloos werden. Iedereen die geïnvesteerd had in schuldpakketten was zijn geld dus kwijt en velen kwam hierdoor in de problemen. En dit zette een kettingreactie in gang die het economisch systeem in de wereld bedreigde met de ondergang.

Op dat moment grepen overheden in verschillende landen in. Op verschillende manieren zorgden ze ervoor dat de grote banken en andere financiële instellingen die door de kredietcrisis failliet dreigden te gaan geholpen werden. De overheden gaven hen het geld dat ze nodig hadden om te overleven. Hiervoor moesten de overheden zelf grote bedragen lenen, maar hierdoor werd het acute probleem bij de grote banken en andere financiële instellingen opgelost waardoor ondergang van de wereldeconomie voorkomen werd.

De situatie van de wereld nu

Het schuldprobleem dat de kernoorzaak is voor kredietcrisis bestaat nog steeds. Het is nu zelfs groter dan vóór de kredietcrisis. Door de kredietcrisis is de wereldeconomie sterk gekrompen waardoor vele mensen hun baan zijn verloren. In Amerika is het officiële werkloosheidspercentage gegroeid van 4% naar 10%.[1] Echter, als de mensen die enkel parttime werk hebben kunnen vinden alhoewel zij fulltime werk nodig hebben (de zogenoemde “underemployed”) en de mensen die niet meer zoeken naar werk omdat ze de hoop op het vinden van werk hebben opgegeven meegerekend worden, dan is het werkloosheidspercentage bijna 20%. [2] In Nederland steeg het aantal werklozen van bijna 300.000 in de zomer van 2008 tot 425.000 eind 2009. [3] Wereldwijd zijn er nu ongeveer 212 miljoen werkelozen schat de International Arbeidsorganisatie (IAO, of IOL in het Engels), 34 miljoen meer dan voor de kredietcrisis. [4] Hierdoor is het aantal mensen dat aan wanbetaling doet enkel groter geworden.
Grafiek 1: De wereldhandel sinds het begin van de kredietcrisis

Sinds het begin van de kredietcrisis zijn 15 maanden verstreken. Sindsdien is de wereldhandel met 20% gekrompen.[5]

Bovendien, terwijl het schuldprobleem dat de kernoorzaak is voor kredietcrisis niet opgelost is maar enkel groter geworden is omdat nu meer mensen wanbetalen, hebben overheden immense bedragen moeten lenen om hun grote banken en andere financiële instellingen te kunnen helpen. In Amerika is de schuld van de staatsoverheid gestegen van $8,6 biljoen eind 2007 tot meer dan $10 biljoen einde 2008.[6] In Nederland is ten gevolge van de staatssteun voor de grote banken en andere financiële instellingen tijdens de kredietcrisis de schuld van de staatsoverheid gegroeid van €259 miljard in 2007 tot €346 miljard in 2008. [7] De totale schuld in de wereld is dus ook door het overheidshandelen verder opgelopen.

Het nu grotere schuldprobleem is enkel grotendeels overgeheveld van de grote banken en andere financiële instellingen, naar de overheden in de wereld. Overheden hebben de grote banken en andere financiële instellingen geld gegeven of geleend om hun problemen op te kunnen lossen, of ze hebben de waardeloos geworden schuldpakketten van hen gekocht, of ze hebben de bank of de financiële instelling met problemen genationaliseerd. Door het opkopen van de schuldpakketten en door het nationaliseren van bedrijven in problemen hebben de overheden de verantwoordelijkheid voor het probleem van wanbetaling op een immens groot aantal schulden overgenomen. Ze hebben hiervan dus een overheidsprobleem gemaakt.

De mogelijke reacties op het schuldprobleem en hun gevolgen voor de economie

Het probleem dat ten grondslag ligt aan de kredietcrisis, het probleem van teveel schuld in de economie, is dus nog niet opgelost. De enige echte oplossing voor dit probleem is terugdringing van de schuld in de economie. Hiervoor is nodig dat de overheid en de mensen hun uitgaven terugschroeven, om meer te kunnen sparen. En hetgeen gespaard wordt moet dan gebruikt worden om de schulden af te lossen. Maar wat zouden de consequenties hiervan zijn?

In Amerika is de schuld van huishoudens de voorbije tien jaar bijna voortdurend meer gegroeid dan de economie (grafiek 2). De mensen hebben alsmaar meer van hun aankopen gefinancierd middels schuld en in plaats van te sparen hebben ze dus extra geleend (grafiek 3). Dit betekent effectief dat een groot deel van de economische groei de voorbije tien jaar gefinancierd is geweest door leningen.
Grafiek 2: Waarde economie versus schuld huishoudens in Amerika
Grafiek 3: Economische groei versus schuldgroei huishoudens in Amerika
Als de Amerikanen vanaf nu zouden stoppen met het aangaan van nieuwe leningen en zouden gaan sparen om bestaande leningen af te kunnen lossen, dan zouden ze in de toekomst dus veel minder kunnen kopen dan ze gewend zijn. Want ze zijn gewend om hun inkomen plus een lening uit te geven aan aankopen. Maar in de toekomst zouden ze dan nog maar een deel van hun inkomen uit kunnen geven aan aankopen, omdat ze een ander deel moeten gebruiken om bestaande leningen af te lossen. Wat dit zou betekenen voor de economie kan duidelijk gemaakt worden door de historische groei van de Amerikaanse economie te corrigeren voor de groei van de schuld van huishoudens (grafiek 4).

Grafiek 4: De groei van Amerikaanse economie, zonder groei van de schuld van huishoudens
Als de Amerikanen de voorbije twintig jaar niets extra geleend zouden hebben en dus enkel uitgegeven zouden hebben wat ze aan inkomen hadden, dan zou de Amerikaanse economie sinds 2001 voortdurend gekrompen zijn. Om deze krimp in context te plaatsen, in 2009, het jaar waarin de kredietcrisis keihard toesloeg en de ernstigste economische crisis sinds de Grote Depressie veroorzaakte, bedroeg de krimp van de Amerikaanse economie -2.4%. Zonder groei van de schuld zouden bijna alle jaren in de periode 2001 – 2008 een krimp van de economie hebben laten zien die groter is dan de krimp veroorzaakt door de kredietcrisis.

Het is derhalve duidelijk dat als de Amerikanen over de periode 2001 – 2008 gewerkt zouden hebben aan terugdringing van de totale schuld, dat ze dan nog minder uitgegeven zouden hebben. Ze zouden dan immers een deel van hun inkomen hebben moeten sparen in plaats van het uit te geven. De economische krimp zou dan nog sterker zijn geweest dan weergegeven in grafiek 4, omdat daar de aanname is dat de Amerikanen precies uitgeven wat zij aan inkomsten hebben zonder extra schulden aan te gaan.

De conclusies die hieruit getrokken kunnen worden zijn de volgenden. Ten eerste, de enige echte oplossing voor het probleem achter de kredietcrisis is terugdringing van de schuld in de economie. Maar als dit het doel wordt van het economisch beleid de komende jaren dan zal de wereld geconfronteerd blijven met een economische crisis. Omdat de mensen dan sterk zullen moeten bezuinigen op hun uitgaven om aflossing van hun schulden te kunnen bekostigen. En afgaande op het voorbeeld van Amerika moet verwacht worden dat dan een crisis resulteert die nog erger zal zijn dan de crisis veroorzaakt door de kredietcrisis.

Ten tweede, als het economisch beleid voor de komende jaren zal proberen om de crisis uit te zitten, oftewel als men probeert om de schuld te laten zoals deze nu is en deze niet te laten groeien, ook dan zal de wereld geconfronteerd blijven met een economische crisis. Omdat ook dan de mensen sterk zullen moeten bezuinigen op hun uitgaven in vergelijking met hun uitgaven de voorbije jaren. En afgaande op het voorbeeld van Amerika moet dan verwacht worden dat een crisis resulteert die op zijn minst gelijk zal zijn aan de crisis veroorzaakt door de kredietcrisis.

Maar dit zijn de enige echte opties die men heeft. Want om de kredietcrisis te negeren en terug te keren naar de gewoontes van voor de komst van de crisis, alsof niets gebeurd is, zal enkel leiden naar de komst van een nieuwe kredietcrisis. Eentje die nog heftiger zal zijn dan de recente kredietcrisis en die definitief zeker de wereldeconomie ten onder zal doen laten gaan. Daar zijn alle experts het over eens.

Dit betekent dat het economisch vooruitzicht voor 2010 en daarna is: depressie als men handelt om het probleem op te lossen, depressie als men handelt om het probleem niet groter te laten worden of crisis als men niets doet.
Tabel 1: overzicht gebruikte statistieken [8]

Noot: Alle waardes in miljoenen dollar

[1] www.bls.gov/news.release/empsit.nr0.htm

[2] www.thenation.com/blogs/thebeat/514394/the_2010_political_timebomb_is_unemployment

[3] www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/arbeid-sociale-zekerheid/publicaties/arbeidsmarkt-vogelvlucht/default.htm

[4] www.ilo.org/global/About_the_ILO/Media_and_public_information/Press_releases/lang–en/WCMS_120465/index.htm

[5] www.voxeu.org/index.php?q=node/3421

[6] http://www.federalbudget.com/

[7] www.financieel.infonu.nl/belasting/39436-staatsschuld-van-nederland-glijdt-verder-weg.html

[8] http://www.economagic.com/

Comments

comments

DELEN